Bu içerikte, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu konusunu bir öğretmenin sınıf içi gözlemleri ve deneyimleri ışığında sade ve anlaşılır bir dille ele alıyorum.

Keyifli okumalar dilerim.

Son zamanlarda veliler arasında, sınıf toplantılarında, öğretmenler odasında ve sosyal medyada sıkça “DEHB” (deb) kavramını duyuyoruz.

Peki, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan öğrenci ile süreç nasıl ilerlemelidir?

Bu tarz öğrencilerde nelere dikkat ediyorum ve nasıl çalışmalar yapıyorum, kendi adıma bu soruları cevaplamak adına bu yazıyı kaleme aldım. Bu yazıdaki tüm bilgiler çeşitli okumalarım sonucunda elde edilmiştir. Verilerin sentezi şeklinde düşünülebilir. Kesinlikle doktor görüşü içermemektedir. Elde edilen bilgiler, bir öğretmen ve eğitim danışmanı gözüyle yeniden yorumlanmıştır.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedir?

DEHB uzun haliyle “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu” demektir. Bu yazımı okuyan öğrencilerim veya velilerim “bozukluk” kelimesine takılıp da “hastalık” damgasını lütfen vurmasınlar. DEHB, çocukluk çağında başlayan ve özellikle ergenlik çağında kendini gösteren bazen yetişkinliğe kadar devam eden “nörogelişimsel bir bozukluk”tur, bir hastalık değildir. “Bozukluk” denildiğine göre düzeltilebilir, eğitilebilir ve değiştirilebilir demektir. Bu tarz durumlara öncelikle pozitif bir bakış açısıyla yaklaşmanızı tavsiye ederim.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunun Belirtileri Nelerdir?

Öncelikle DEHB tanısını siz çocuğunuza, ben de öğrencime kendi kendime koyamam. Bunu ancak alanında uzman kişiler, (pedagoglar, psikologlar ve doktorlar) saptayabilir. Biz öğretmenler yalnızca öğrencimizi gözlemlediğimizde şüphelenebiliriz. Bu durumu araştırmanız için de siz velilerimize uyarıda bulunuruz.

DEHB başlıca üç belirti üzerine kuruludur: dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik. Dikkatsizlik, kendi öğrencilerimde de en sık karşılaştığım belirtidir. Bir metne ya da soruya odaklanmada sorun yaşama, sık sık unutma ve özellikle eşyalarını kaybetme gibi durumlardır. Çocuğunuz bu davranışları gösteriyor ise “kesinlikle DEHB’i vardır” diyemeyiz. Bu davranışlar düzenli ve sistematik bir şekilde tekrarlandığında şüphelenmelisiniz. Bunlar bazen “insanlık hali ile” hepimizin yaşadığı durumlardır.

Hiperaktivite, yerinde duramama ve sürekli hareket etme isteğidir. Son zamanlarda çocukların hemen hemen hepsinde olan bir durumdur aslında. Evde koltuk tepelerinde gezinme, yemek masasında hiç durmayan ve sürekli sallanan kollar bacaklar; sınıfta ise sırada sallanma, masaya elindeki nesneyle vurmak gibi davranışlarla karşımıza çıkmaktadır.

Son olarak dürtüsellik, sabırsız davranma, sırasını bekleyememe ve düşünmeden hareket etmek demektir. Çocuklar yaş ve yapı itibariyle yetişkinlere göre dürtülerini kontrol altına almada zaten zorluk çekerler. Dürtülerimizi kontrol etmek olgunlaşma sürecinde kazandığımız bir beceridir. DEHB’li öğrencilerimizde bu durum çok açık ve nettir. Dürtülerine göre hareket ederler ve bu hemen göze çarpar.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nasıl Oluşur?

DEHB, genetik ve çevresel faktörlerin birleşmesi sonucunda oluşur. Ailenin sağlık geçmişinde DEHB öyküsü olan bireyler varsa çocukta da kalıtsal olarak bir yatkınlık oluşabilir. Bu da DEHB tanısının konulma oranını yükseltir. Bilimsel araştırmalara göre de “DrD4 ve DrD2” gibi bazı genlerin DEHB gelişiminde etkili olduğu belirtilmektedir. (Bu konu halen araştırılmakta olup kesinliği henüz belirlenmemiştir.) Dolayısıyla genetik ve fizyolojik bazı durumlar çevresel faktörlerle (uzmanlara göre annenin gebelik sırasındaki sigara kullanımı, alkol tüketimi, düşük doğum ağırlığı, doğum sırasında oksijen eksikliği yaşanması gibi) birleştiğinde DEHB’nin ortaya çıkması kaçınılmaz olur.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanısı Nasıl Konulur?

DEHB tanısını koyabilmek için öncelikle gözlem ve değerlendirme adımı tamamlanır. Burada devreye uzman kişiler yani pedagoglar ve psikologlar girer. Çocuğun davranışlarını ve hareketlerini gözlemlerler. Ardından yine uzmanların yapılmasını istediği anket ve ölçekler; çocuk, ebeveyn ve gerektiğinde öğretmenleri tarafından doldurulur. Belirtiler hakkında bilgi toplanır. Son olarak bir doktor tarafından tıbbi inceleme yapılır. Tanı, kişilerin ortak çalışmaları sonunda uzman tarafından konur.

Bilinen Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tedavi Yöntemleri Nelerdir?

Belirtilen tedavi yöntemleri öğrenci, öğrencinin ailesi ve uzman kişinin ortak fikir alışverişi sonucunda belirlenmelidir. Kişi veya veli kendi seçtiği tedavi yöntemini uygulamamalıdır.

Tedavi yöntemlerinde karşımıza ilk çıkan ilaç tedavisidir. Bu tedavi yönteminde merkezi sinir sistemini düzenleyen ilaçlarla dikkat süresi uzatılır ve dürtü kontrolünü artırma hedeflenir. Uzman kişinin gerekli gördüğü durumlarda uygulanan tedavi yöntemidir.

Bilişsel Davranışçı Terapi kısaca BDT, öğrencinin dikkat dağınıklığına ve dürtüsel davranmasına yol açan düşünce kalıplarını fark etmesine ve bunları kontrol altına almasını sağlayacak stratejiler kazandırılmasını sağlayan tedavi yöntemidir.

Eğitimsel ve davranışsal müdahalelerde biz öğretmenler ve eğitmenler rol alıyoruz. Çocukların okul başarısını artıracak çalışma sistemleri, sosyal becerilerini destekleyecek etkinlikler ve arkadaşları ile olan sosyal yaşantısını olumlu etkileyecek çalışmalarda bulunulan tedavi yöntemidir.

Aile eğitimi ve danışmanlık, ebeveynlerin bilgilendirildiği ve çocukları ile kuracakları iletişimleri olumlu yönde sağlamlaştırmayı hedefleyen tedavi yöntemidir. Bu süreçte ailenin sabrı, kontrolü ve bilinçli davranması önemli bir koşuldur.

Son olarak ve aslında ilk uygulanması gereken tedavi yöntemi yaşam tarzının düzenlenmesidir. Çocuklara düzenli egzersiz yaptırmak, sağlıklı besinlerle beslemek, yeterli uyku almalarını sağlamak ve teknoloji kullanımlarını sınırlandırmak tedavi sürecini hem hızlandıran hem de sağlamlaştıran etkenlerdir. Burada aile ile iş birliği ve çocukla olan iletişimin kalitesi önemlidir. Kesinlikle zoraki ve emrivaki şekilde olmamalıdır.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tedavi Edilmezse Hangi Sorunlara Yol Açabilir?

Tedavi edilmediği ve kontrol altına alınmadığı takdirde akademik yaşamda başarısızlığa, iş hayatında verimsizliğe, verilen görevleri tamamlayamamaya, dürtüsellik kaynaklı kaza ve yaralanmalara, son olarak sosyal ilişkilerde çeşitli sorunlara neden olabilir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Hep Olumsuz Mudur, Olumlu Yanları Nelerdir?

DEHB’li öğrencilerimde çok sık gördüğüm ve hoşuma giden bazı durumlar var elbette. Örneğin merak ve heyecan duygularını zirvede yaşarlar. Bu da bir öğretmenin en sevdiği şeydir. Öğrencinin öğrenme sürecine olumlu şekilde yansır. Bu öğrenciler daima yüksek enerjiye sahiptir ve bu enerji sayesinde de hareketlidirler. Diğer insanlarla iletişim kurarken gayet rahat ve özgüvenlidirler. Sempatik tavırları ile dikkat çekerler. Adalet duyguları gelişmiştir. Adaletsizlik durumlarına oldukça duyarlıdırlar. Son olarak risk almayı severler. Bu da onların yaratıcılıklarını ve problemler karşısında çözüm becerilerini geliştirir. Mizah anlayışları gelişmiştir ve iyi espriler yaparlar. (En sık karşılaştığım özellik olabilir.)

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Öğrencinin Öğretmeni Ne Yapmalıdır?

Bu kısımda iş kendime de düştüğü için izlediğim yol haritasından bazı tavsiyelerde bulunmak isterim. Öncelikle öğrencinizi tanıyın. Birinin sorununa çözüm bulmak için tanımak gerekir. Mümkün olduğunca öğrencinin dikkatini dağıtacak unsurları sınıf ortamından arındırmalısınız. Yönergeleriniz açık, kısa ve kesin olmalıdır. Bu öğrencinin dürtüsel davranmasının da önüne geçecektir. Uzun cümleler bu öğrencilerde çok fazla işe yaramaz ve daha da olumsuz etkileyebilir. Öğrencinin davranışlarını olumlu şekilde eleştirmek, övgüde bulunmak motivasyonunu artırır. Öğrencinin hareket ihtiyacını anlayışla karşılamak ve bunu giderebileceği etkinlikler bulmalısınız. (Tahtayı sildirmek bile öğrenciyi rahatlatacak ve sakinleştirecektir.) Veli ve uzmanlarla iş birliği halinde olmalısınız. Sürecin birlikte takibi çok önemlidir. Son olarak sabırlı olun. Sizin sabrınız bir öğrencinin yaşamını kurtaracaktır.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Öğrencilerime Hangi Görsel Etkinlikleri Uyguluyorum?

• Labirent etkinlikleri
• Harita etkinlikleri
• Fark bulma
• Kamuflaj resimler
• Resmi hafızada tutup yeniden çizme
• Resim-kopya çalışmaları

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Öğrencilerime Hangi Kitapları Öneririm?

• “Beynimde Arılar Var: Dikkat Çekingenliğinin Çocuk Görüşü”
• “Cory Hikayeleri: DEHB ile Yaşamak Hakkında Çocuk Kitabı”
• “Otto Tıp Hakkında Öğreniyor: DEHB olan Çocuklar için İlaç Hakkında Bir Hikaye”
• “Hala Oturmuyorum! DEHB ile Yaşamak”
• “Küçük Kara Balık”
• “Koyun Russell”

Yazı hakkında görüşlerinizi paylaşmak, sorularınızı iletmek veya benimle iletişime geçmek isterseniz [email protected] adresinden mail atabilir, @ogretmensirin ve @sirinndmr sosyal medya hesaplarımdan bana ulaşabilirsiniz.

Şirince Eğitim Danışmanlığı – İstanbul

Simbians Platformu ile doğru ve güncel sağlık bilgisinin erişilebilir olmasını sağlıyoruz. Tüm içerikler sadece sağlık profesyonelleri ve tıbbi yazarlar tarafından hazırlanmaktadır.