Bu içerikle, akut böbrek yetmezliğinde sık karşılaşılan hemşirelik tanılarını, her tanının altında yatan klinik nedenleri, bakım girişimlerinin gerekçelerini ve vaka örneği üzerinden hemşirelik bakımının sürece nasıl yön verdiğini ayrıntılı biçimde öğreneceksiniz.
Akut böbrek yetmezliği (ABY), yalnızca böbrek fonksiyonlarının bozulduğu bir tablo değildir. Aynı zamanda sıvı–elektrolit dengesinden beslenmeye, bağışıklık sisteminden zihinsel duruma kadar pek çok sistemi etkileyen çok yönlü bir klinik süreçtir. Bu nedenle hemşirelik bakımı, yalnızca izlem yapmakla sınırlı kalmaz; komplikasyonları önlemeye, hastanın güvenliğini sağlamaya ve iyileşme sürecini desteklemeye odaklanır.
Bu yazıda, akut böbrek yetmezliğinde sık karşılaşılan hemşirelik tanıları ve bu tanılara yönelik bakım girişimleri, nedenleriyle birlikte ele alınmaktadır.
Akut Böbrek Yetmezliğinde En Sık Kullanılan Hemşirelik Tanıları
Sıvı Volüm Fazlalığı
Tanı: Anormal sıvı kaybı ve düzenleyici mekanizmaların bozulması ile ilişkili sıvı volüm fazlalığı
Amaç: Sıvı–elektrolit dengesinin devamlılığının sağlanması
Akut böbrek yetmezliğinde böbrekler yeterli idrar oluşturamaz. Bu durum, vücutta sıvının tutulmasına ve zamanla sıvı volüm fazlalığına yol açar. Başlangıçta bu tablo fark edilmeyebilir çünkü vücut 2–5 kg’lık sıvı artışını belirti vermeden tolere edebilir. Bu nedenle hemşirelik bakımında erken farkındalık hayati önem taşır.
Bakım Girişimleri ve Nedenleri
Sıvı birikimi ve elektrolit dengesizliklerinin izlenmesi
Sıvı fazlalığı ve elektrolit bozuklukları ani ve sessiz gelişebilir. Bu nedenle ödem, kilo artışı, solunum değişiklikleri ve elektrolit değerleri yakından izlenmelidir.
Potasyum ve fosforu yüksek besinlerin kısıtlanması
Hiperkalemi, akut böbrek yetmezliğinin en tehlikeli komplikasyonlarından biridir. Muz, narenciye ve kahve gibi potasyum içeriği yüksek gıdalar sınırlandırılarak kalp ritim bozukluklarının önüne geçilmeye çalışılır.
Hiperkalemi belirtileri açısından kas-iskelet ve kardiyak izlemin yapılması
Potasyum yüksekliği kas güçsüzlüğü ve ciddi ritim bozukluklarına yol açabilir. Bu nedenle kas fonksiyonları ve kalp ritmi yakından takip edilir.
Aldığı–çıkardığı sıvı takibi ve ödem izlemi
Ayaklar, bacaklar, sakral bölge ve göz çevresi ödemin en erken fark edildiği alanlardır. Günlük sıvı dengesi takibi, sıvı yüklenmesini erken aşamada saptamayı sağlar.
Pulmoner ödem ve konjestif kalp yetmezliği açısından izlem
Sıvı birikimi kalp ve akciğerleri doğrudan etkiler. Juguler venöz dolgunluk, solunum seslerinde değişiklik ve kalp sesleri dikkatle değerlendirilir.
Beden Gereksiniminden Az Beslenme
Tanı: Anoreksi, bulantı ve sıkı diyetle ilişkili yetersiz beslenme
Amaç: Yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması
Akut böbrek yetmezliği olan hastaların büyük bir kısmı bulantı, biyokimyasal değişiklikler ve gastrointestinal irritasyon nedeniyle yemek yemekte zorlanır. Bu durum, iyileşme için gerekli olan enerji ve protein alımını olumsuz etkiler.
Bakım Girişimleri ve Nedenleri
Beslenme toleransının değerlendirilmesi
Hastanın yemek yiyip yiyemediği, ne kadar tolere edebildiği düzenli olarak gözlemlenir. Bu, beslenme planının bireyselleştirilmesini sağlar.
Protein ve potasyum kısıtlaması
Ağızdan beslenme mümkün olduğunda protein ve potasyum tamamen kesilmez, ancak kontrollü ve sınırlı verilir. Bu yaklaşım, bir yandan doku onarımını desteklerken, diğer yandan hiperkalemi ve metabolik atık birikimini önlemeyi amaçlar.
Enfeksiyon Riski
Tanı: Beslenmede azalma ve immün yanıtın azalması ile ilişkili enfeksiyon riski
Akut böbrek yetmezliğinde metabolik atıklar yeterince atılamaz. Bu durum, bağışıklık sisteminin zayıflamasına ve enfeksiyonlara yatkınlığın artmasına neden olur. Enfeksiyonlar, doku yıkımını artırarak süreci daha da ağırlaştırabilir.
Bakım Girişimleri ve Nedenleri
Aseptik tekniğe titizlikle uyulması
Metabolik atıkların biriktiği bu tabloda enfeksiyon gelişimi çok daha yıkıcıdır. Bu nedenle tüm bakım girişimlerinde aseptik kurallara azami dikkat edilir.
Kateter bakımının özenle yapılması
Kateter uygulamaları enfeksiyon açısından yüksek risk taşır. Gerekli bakımlar düzenli yapılmazsa enfeksiyon gelişimi kolaylaşır.
Hasta odasına girişlerin sınırlandırılması
Enfeksiyonu olan ziyaretçiler, hastalar ve hatta hasta olan sağlık personelinin odaya girmemesi sağlanarak bulaş riski azaltılır.
Pulmoner fonksiyonların izlenmesi
Metabolik asidozda akciğerler dengeyi sağlamak için daha fazla CO₂ atmaya çalışır. Solunum yollarının açıklığı bu nedenle hayati önemdedir.
Atelektazi ve pulmoner enfeksiyonların önlenmesi
Hastanın sık pozisyon değiştirmesi, öksürtülmesi ve derin nefes almasının sağlanması akciğer komplikasyonlarını önlemeye yardımcı olur.
Doku Bütünlüğünde Bozulma ve Yaralanma Riski
Tanı: Mental konfüzyon ve motor-duyusal azalmalara bağlı yaralanma riski
Amaç: Yaralanmaların önlenmesi ve doku bütünlüğünün korunması
Akut böbrek yetmezliği olan hastalarda yorgunluk, konfüzyon, görme bozukluğu ve ajitasyon görülebilir. Bu durum düşme ve yaralanma riskini belirgin şekilde artırır.
Bakım Girişimleri ve Nedenleri
Düşme riskine karşı önlemler alınması
Hasta ajite veya huzursuz olduğunda yatak kenarlıkları kaldırılarak fiziksel güvenlik sağlanır.
Hasta ve yakınlarının bilgilendirilmesi
Mental değişikliklerin yüksek üre düzeyi ve elektrolit dengesizliklerinden kaynaklandığı açıklanır. Bu bilgilendirme, hasta yakınlarının kaygısını azaltır ve bakım sürecine uyumu artırır.
Cilt bütünlüğünün korunması
Ödem ve cilt kuruluğu, doku bütünlüğünde bozulma riskini artırır. Ayrıca kanda biriken toksik maddeler ciltte kaşıntıya neden olabilir.
Cilt temizliği ve dolaşımın desteklenmesi
Cilt hijyenine özen gösterilir. Kemik çıkıntıları üzerine yapılan hafif masajlar ve sık pozisyon değişikliği, bası yaralarının önlenmesine yardımcı olur.
Akut böbrek yetmezliği, çok sayıda sistemin etkilendiği karmaşık bir tablodur. Bu süreçte hemşirelik bakımı; sıvı dengesinin korunmasından beslenmenin desteklenmesine, enfeksiyonların önlenmesinden hastanın güvenliğinin sağlanmasına kadar iyileşmenin temel yapı taşlarından biridir.
Doğru tanımlanmış hemşirelik tanıları ve bilinçli bakım girişimleri, yalnızca komplikasyonları önlemekle kalmaz; hastanın fiziksel ve psikolojik iyilik halini de güçlendirir.
Akut Böbrek Yetmezliğinde Hemşirelik Tanıları ve Girişimleri
| Hemşirelik Tanısı | Amaç | Bakım Girişimleri | Girişimin Gerekçesi (Neden?) |
|---|---|---|---|
| Sıvı Volüm Fazlalığı(Anormal sıvı kaybı ve düzenleyici mekanizmaların bozulması ile ilişkili) | Sıvı–elektrolit dengesinin sürdürülmesi | Sıvı birikimi ve elektrolit dengesizliklerinin izlenmesi | ABY’de böbrekler yeterli idrar oluşturamaz, sıvı birikimi sessiz ilerleyebilir |
| Potasyum ve fosfor içeriği yüksek besinlerin kısıtlanması (muz, narenciye, kahve) | Hiperkalemi yaşamı tehdit eden ritim bozukluklarına yol açabilir | ||
| Kas-iskelet ve kardiyak fonksiyonların izlenmesi | Hiperkalemi kas güçsüzlüğü ve kardiyak disritmilere neden olabilir | ||
| Aldığı–çıkardığı sıvı takibi, ödem izlemi | 2–5 kg sıvı fazlalığı belirti vermeden gelişebilir | ||
| Pulmoner ödem ve KY belirtilerinin izlenmesi | Sıvı fazlalığı kalp ve akciğerleri doğrudan etkiler | ||
| Beden Gereksiniminden Az Beslenme(Anoreksi, bulantı ve sıkı diyetle ilişkili) | Yeterli beslenmenin sağlanması | Beslenme toleransının değerlendirilmesi | Bulantı ve biyokimyasal değişiklikler oral alımı zorlaştırır |
| Protein ve potasyumun kontrollü verilmesi | Doku onarımı sağlanırken hiperkalemi ve atık birikimi önlenir | ||
| Enfeksiyon Riski(Beslenme azalması ve immün yanıtın azalması ile ilişkili) | Enfeksiyon gelişiminin önlenmesi | Aseptik tekniğe dikkat edilmesi | Metabolik atıklar birikir, enfeksiyon riski artar |
| Kateter bakımının titizlikle yapılması | Kateterler enfeksiyon için giriş kapısıdır | ||
| Ziyaretçi ve hasta personel kısıtlaması | Bağışıklık zayıflığı nedeniyle enfeksiyon ağır seyreder | ||
| Pulmoner fonksiyonların izlenmesi | Metabolik asidozda solunum kompansasyonu artar | ||
| Pozisyon verme, öksürtme, derin nefes | Atelektazi ve pnömoni riskini azaltır | ||
| Doku Bütünlüğünde Bozulma ve Yaralanma Riski(Mental konfüzyon ve motor-duyusal azalma ile ilişkili) | Yaralanmaların önlenmesi | Düşme riskine karşı yatak kenarlıklarının kaldırılması | Konfüzyon ve yorgunluk düşme riskini artırır |
| Hasta ve yakınlarının bilgilendirilmesi | Mental değişikliklerin geçici olduğu anlatılarak kaygı azaltılır | ||
| Cilt bütünlüğünün izlenmesi | Ödem ve kuruluk cilt hasarına zemin hazırlar | ||
| Cilt bakımı, masaj ve sık pozisyon değişimi | Bası yaralarını ve dolaşım bozukluğunu önler |
Vaka Örneği Üzerinden Hemşirelik Bakımı Anlatımı
68 yaşında erkek hasta, akut böbrek yetmezliği tanısı ile dahiliye servisine yatırılmıştır. Hastada son günlerde idrar miktarında azalma, bulantı, iştahsızlık ve halsizlik mevcuttur. Fizik muayenede ayak bileklerinde ödem, boyun venlerinde dolgunluk ve hafif konfüzyon gözlenmiştir. Laboratuvar sonuçlarında BUN ve kreatinin yüksekliği saptanmıştır.
Hemşirelik Tanısı 1: Sıvı Volüm Fazlalığı
Hasta değerlendirildiğinde idrar çıkışının azaldığı, ödemin özellikle alt ekstremitelerde belirgin olduğu fark edilmiştir. Günlük kilo takibi yapılmış, aldığı–çıkardığı sıvı kaydedilmiştir.
Neden bu girişimler uygulandı?
Çünkü ABY’de sıvı fazlalığı uzun süre fark edilmeyebilir ve pulmoner ödem ya da kalp yetmezliği gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Potasyumdan zengin besinlerin kısıtlanması, hiperkalemi riskini azaltmak için planlanmıştır.
Hemşirelik Tanısı 2: Beden Gereksiniminden Az Beslenme
Hasta, bulantı ve iştahsızlık nedeniyle öğünlerini tamamlayamamaktadır. Oral alım tolere edildikçe protein ve potasyum içeriği kontrollü beslenme sağlanmıştır.
Neden bu yaklaşım benimsendi?
Yetersiz beslenme iyileşmeyi geciktirir. Ancak aşırı protein ve potasyum alımı, metabolik atık birikimini ve hiperkalemiyi artırabileceği için denge gözetilmiştir.
Hemşirelik Tanısı 3: Enfeksiyon Riski
Hastaya üriner kateter uygulanmıştır. Kateter bakımı aseptik kurallara uygun şekilde yapılmış, hasta odasına girişler sınırlandırılmıştır. Solunum fonksiyonları izlenmiş, hasta sık sık pozisyonlandırılmıştır.
Neden bu kadar dikkatli olundu?
ABY’de enfeksiyon, en sık ölüm nedenlerinden biridir. Metabolik asidozda solunum sistemi daha fazla çalıştığı için pulmoner komplikasyonlar kolay gelişebilir.
Hemşirelik Tanısı 4: Doku Bütünlüğünde Bozulma ve Yaralanma Riski
Hasta zaman zaman dalgın ve huzursuzdur. Yatak kenarlıkları kaldırılmış, cilt bütünlüğü düzenli kontrol edilmiştir. Ödemli bölgelerde cilt bakımı yapılmış, hasta sık pozisyonlandırılmıştır.
Neden bu önlemler alındı?
Konfüzyon ve yorgunluk düşme riskini artırır. Ayrıca ödem ve kuruluk, bası yaralarının gelişmesini kolaylaştırır.
Bu vaka, akut böbrek yetmezliğinde hemşirelik bakımının izlem, önleme ve destek temelli olduğunu net biçimde gösterir. Her girişim, ortaya çıkabilecek bir komplikasyonu önlemeye yöneliktir. Doğru ve bilinçli hemşirelik yaklaşımları, hastanın iyileşme sürecini doğrudan etkiler.
Simbians Platformu ile doğru ve güncel verimlilik ve sağlık bilgisinin erişilebilir olmasını sağlıyoruz. Tüm içerikler sadece sağlık profesyonelleri ve tıbbi yazarlar tarafından hazırlanmaktadır.
Kaynaklar
Türk Nefroloji Derneği. (2020). Akut böbrek hasarı tanı ve tedavi kılavuzu. İstanbul: Türk Nefroloji Derneği Yayınları.
Özdemir, F. N., & Sezer, S. (2018). Akut böbrek yetmezliği. İçinde S. Süleymanlar & A. Ateş (Ed.), Nefroloji (ss. 423–440). Ankara: Güneş Tıp Kitabevleri.
